ਫ਼ੈਮਿਨਿਜ਼ਮ

ਫ਼ੈਮਿਨਿਜ਼ਮ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਕ ਵਰਤਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਸਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋਆਨ ਕੈਲੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਇਕ ਲੰਮਾ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਨ 1400 ਤੋਂ 1789 ਤਕ ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹਨ:
1. ਮਰਦ ਹਥੋਂ ਬਦਸਲੂਕੀ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾੜੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਇਕ ਚੇਤੰਨ ਨਜ਼ਰੀਆ, ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ, ਇਕ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ;
2. ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿ ਔਰਤ ਅਤੇ ਮਰਦ ਵਿਚਲਾ ਫ਼ਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਜਿਸਮਾਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਉਹ ਸਮਾਜਕ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਊਣੇ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ;
3. ਇਕ ਨਜ਼ਰੀਆ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਲਸਿਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੁਰਿਆ ਆਇਆ ਹੈ, ਦਾ ਪਰਦਾਫ਼ਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤ ਅਤੇ ਤੰਗ-ਨਜ਼ਰੀਏ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ; ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਇਕ ਸੱਚੀ ਆਮ ਧਾਰਣਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਖਣਾ।
ਇਹਨਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾਂਹ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਹੱਕਾਂ, ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ, ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਣੇਪਾ ਛੁੱਟੀ, ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ, ਵੋਟ ਦੇਣ ਦੇ ਹੱਕ, ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸੂਡਾਨ ਵਿਚ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅੰਗ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲਿੰਗ ਪੱਖਪਾਤ ਕਾਰਣ, ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅਵਾਜ਼ ਚੁੱਕੀ ਗਈ।
ਫ਼ੈਮਿਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਅਸਰ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ, ਧਰਮ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦੇ ਸਥਾਨ, ਲਿੰਗ ਅਧਾਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿਆ।
ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਪੜਾਅ ਆਏ। ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ, ਦਰਮਿਆਨੀ ਅਤੇ ਉਪਰਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਗੋਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸਫ਼ਰੇਜ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਬਰਾਬਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਫ਼ੈਮਿਨਿਜ਼ਮ ਵਿਚ ਵੀ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਜਿੱਠਣ ਦੀ ਅੱਗੋਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਫ਼ੈਮਿਨਿਜ਼ਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਤੋਂ ਅੱਗੋਂ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੁਝ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੰਗਾਂ ਦੇ ਮੰਗੇ ਜਾਣ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਮੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਰਨਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਲ ਵੀ ਚੇਤੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫ਼ੈਮੀਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ, ਜਿਥੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅਨਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ, ਉਸੇ ਚੇਤਨਤਾ ਦੇ ਪਸਾਰ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਮੂਲਭੂਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਤਾ ਦਾ ਅਮਲ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਮਦਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਚੇਤਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ - ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਦੀ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭੈਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਂਝ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਹੋਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਕ ਸੇਧ ਨਾਲ ਅਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ, ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਅਧਿਅਨ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਆਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਧਿਅਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?
ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਧਿਅਨ ਇਕ ਅੰਤਰ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਫ਼ੈਮਿਨਿਜ਼ਮ, ਲਿੰਗ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ, ਸਿਆਸਤ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਖੇਤਰੀ, ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਫ਼ੈਮੀਨਿਸਟ ਸਿਧਾਂਤ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਇਤਿਹਾਸ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸਫ਼ਰੇਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ) ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਗਲਪ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ, ਫ਼ੈਮਿਨਿਸਟ ਕਲਾ, ਫ਼ੈਮਿਨਿਸਟ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ, ਹਿਊਮੈਨਿਟੀਜ਼ ਵਿਚਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਫ਼ੈਮਿਨਿਸਟ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਅਧਾਰਿਤ ਅਧਿਅਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਧਿਅਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹੋਲੀ-ਹੋਲੀ, ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪਰਿਪੇਖ ਅਤੇ ਨ॥ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਣ ਲਗ ਪਈ। ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਧਿਅਨ ਦਾ ਅਹਿਮ ਪਹਿਲੂ, ਇਸ ਅਧਿਅਨ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜਣਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਕਲਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ  ਢਾਂਚੇ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਧਿਅਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ/ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਉਸ ਨਿਜ਼ਾਮ 'ਤੇ ਕਿੰਤੂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਧਿਅਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ, ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਬਲਕਿ ਮਤਭੇਦਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਲਮੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
ਇਸਤ੍ਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਹੀਂ, ਇਕ ਨਵੀਂ ਟੈਕਸਟ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਇਹ ਨਵੀਂ ਟੈਕਸਟ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰਾਹੀਂ, ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅੱਧੀ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ, ਉਸ ਵਲੋਂ ਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਇਤਿਹਾਸ, ਭੂਗੋਲ, ਕਲਾ-ਇਤਿਹਾਸ, ਦਰਸ਼ਨ, ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਸਾਹਿਤ, ਫ਼ਿਲਮ ਸਿਧਾਂਤ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਜਿਨਸੀ ਪਹਿਲੂਆਂ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਹਿਲੂਆਂ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਪਾਠ ਨੂੰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਪੜ੍ਹਣ ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਲਿਖ਼ਤ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਟੈਕਸਟ ਘੜੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਬਲਕਿ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਥੀ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਣਾ ਵੀ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਪਿਛੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ, ਇਸਦਾ ਪਸਾਰ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਫ਼ੈਮੀਨਿਸਟ ਈਲੇਨ ਸ਼ਾੱਲਟਰ ਨੇ, ਫ਼ੈਮੀਨਿਸਟ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪੜਾਅਵਾਰ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ, ''ਫ਼ੈਮੀਨਿਸਟ ਆਲੋਚਕ'' ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪਾਠਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਲੁਕੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਆਇਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਸ਼ਾੱਲਟਰ, 'ਗਾਈਨੋ ਆਲੋਚਨਾ' ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿਚ ''ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪਾਠਗਤ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ''; ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਇਸਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ; ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਮਸਿਆ; ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮੂਹਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕੈਰੀਅਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪਰਿਪੇਖ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਉਹ, ''ਲਿੰਗ ਸਿਧਾਂਤ'' ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੈਕਸ/ਲਿੰਗ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਛਾਪ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਸਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਫ਼ੈਮਿਨਿਸਟ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਟੈਕਸਟ ਨੇ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਲਈ ਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਕ ਫ਼ੈਮੀਨਿਸਟ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਸਮੇਂ, ਰਿਵਾਇਤੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ/ਮਨੌਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ/ਮਨੌਤਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਭੌਮਿਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਾਰਣ ਫ਼ੈਮੀਨਿਸਟ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਫ਼ੈਮੀਨਿਸਟ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਨੂੰ ਜੋੜਣਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਉਹ ਦੁਨੀਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਮੁੜ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸੁਆਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਮਰਦ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ? ਕੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਮਰਦ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲੇਖਣੀ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ? ਲੇਖਣੀ ਵਿਚਲਾ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲੇਖਣੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਢ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿਮਾਇਤੀ ਜਾੱਨ ਸਟੂਅਰਟ ਮਿਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦਿ ਸਬਜੈਕਸ਼ਨ ਆੱਫ਼ ਵੂਮਨ' ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਮਰਦ ਲੇਖਣੀ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹਨਾਂ ਸੁਆਲਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਹੀ ਫ਼ੈਮੀਨਿਸਟ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ।